Zelf Bier Brouwen

Zelf bier brouwen. Wie wil dat nou niet kunnen?

Met de komst van kleinschalige bierbrouwpakketten is het zelf brouwen van je bier dichterbij gekomen dan ooit. Je hoeft niet langer bakken met geld te investeren in dure industriële installaties om je eigen bier te kunnen brouwen.

Maar, ook al maken bierbrouw pakketten het proces een stuk makkelijker, je moet het nog steeds zelf doen. Op deze pagina leggen we je stap voor stap uit hoe je dit doet.

De stappen in het proces van zelf bier brouwen zijn:

  1. De voorbereiding
  2. Mout schroten
  3. Maischen
  4. Filteren en spoelen
  5. Wort koken
  6. Wort koelen
  7. Gisten
  8. Het bottelen
  9. Drinken (uiteraard de leukste stap)

Zelf bier brouwen stap 1. De voorbereiding

Dat de voorbereiding stap 1 is in het proces van zelf bier brouwen is natuurlijk een inkoppertje. Desalniettemin is het ook één van de meest belangrijke taken. Menig beginnend bierbrouwer is na het ontvangst van zijn of haar eerste bierbrouw pakket zo enthousiast dat deze gelijk aan de slag gaat met soms geen of een halve voorbereiding.

Het belangrijkste gedeelte van de voorbereiding is hygiëne. Zelf bier brouwen is een delicaat proces. Als je bier tijdens het brouwen in contact komt met bacteriën loop je het risico dat de smaak heel anders uitvalt dan de bedoeling is. Daarnaast is bier ook gewoon voedsel en word je over het algemeen geacht je voedsel te bereiden in een hygiënische omgeving.

Kortom, in de voorbereiding is het belangrijk dat je de werkplek waar je gaat brouwen schoon en ontsmet is. Ruim allerlei losse dingen die je niet nodig hebt op, veeg je vloer netjes aan en ontsmet het blad waarop je gaat werken. Ontsmet daarna alle tools die je gaat gebruiken tijdens het brouwen. Reinig deze met heet water en een professioneel ontsmettingsmodel zoals Chemipro Oxi.

Hoe beter je je tools ontsmet, hoe groter de kans is dat de smaak van je biertje precies uitvalt zoals verwacht. Gebruik geen afwasmiddel om je tools schoon te maken maar professionele reinigingsmiddelen. Anders loop je het risico dat je biertje naar Dreft ruikt.

Mout schroten

De tweede stap in het zelf bier brouwen is schroten. Schroten wordt ook wel omschreven als het pletten, malen of kneuzen van je mout. Schroten doe je om twee redenen. De meest voornaamste is dat je de zetmeellichamen van het mout kapot maakt. Dit staat het water toe om het zetmeel af te breken tot suikers. De tweede reden is dat je bliezen van de graankorrels los komen en deze bij het maischen (de volgende stap) een filterbed zullen vormen.

Schroten doe je niet zomaar even door je mout in een hakmolen of blender te gooien. Schroot je te grof, dan zitten er nog hele moutkorrels in je mengsel die zijn stoffen niet kan vrijgeven. Schroot je te fijn, dan geven je moutkorrels weer stoffen vrij die je niet nodig hebt en maak je de bliezen kapot.

Kortom, om mout te kunnen schroten heb je daarvoor gemaakte tools nodig. Oftewel, een schrootmolen.

Een schrootmolen is een speciaal soort molen wat in staat is het mout op exact de juiste manier te schroten. Zoals je vast al kunt raden komen schrootmolens in vele soorten en maten. Hoe beter de molen, hoe beter deze in staat is om het mout te schroten zonder de bliezen volledig te beschadigen.

De instapmodellen van schrootmolens beginnen al bij ongeveer 40 euro. Voor een doorsnede walsenmolen betaal je al snel meer dan 100 euro. Kortom, een schrootmolen moet, naar onze mening, wel zijn investering waard zijn. Het is namelijk zo dat je je mout ook gewoon geschroten kunt kopen tegen een kleine meerprijs. Sterker nog, de meeste bierbrouw starterspakketten worden verkocht met mout wat reeds is geschroten.

Wil je toch zelf gaan schroten? Volg dan deze twee tips. Maak het mout een klein beetje vochtig voor je het gaat schroten. Zo loop je iets minder risico dat de korrels doormidden breken. Een tweede tip is dat je het geschroten mout na het schroten niet al te lang kunt bewaren. Het zal vocht gaan aantrekken en snel (vaak al binnen een dag!) gaan verzuren. Ga dus niet ’s avonds mout schroten met het idee om pas de dag erop bier te gaan brouwen.

Zelf bier brouwen stap 2. Maischen

De tweede stap van zelf bier brouwen is maischen. Tijdens deze stap ga je beslag maken van het geschrote mout. Als je heet water mengt met het geschrote mout dan gaan de enzymen werken en breken de bestandsdelen in de mout af. Elk soort enzym heeft een andere temperatuur waarop deze optimaal werkt. Daarom wordt bij maischen meerdere temperaturen aangehouden.

De eerste stap van maischen is berekenen hoe veel water je nodig hebt. Dit is met name afhankelijk van het soort bier wat je wil gaan maken. Voor licht gekleurde droge bieren is de verhouden water op mout groter dan voor donkere zoetere bieren. Voor de lichte en droge bieren heb je ongeveer 3.5 tot 4 liter water per kilo mout nodig. Voor de donkere bieren ongeveer 2.7 liter water per kilo mout. Doorgaans kun je in je brouwrecept vinden hoe veel liter water per kilo mout je nodig hebt voor het bier dat jij gaat brouwen.

Voor het maisch proces heb je twee dingen nodig. Als eerste een maischschema voor het soort bier dat je wilt maken. Een maisschema is een overzicht van op welke temperaturen je je beslag moet brengen en hoe lang je het op deze temperaturen moet houden. Het maischen is een vrij precies werk. Daarom is het tweede wat je ervoor nodig hebt een stabiele warmtebron en een thermometer zodat je goed kunt aflezen op welke temperatuur je brouwsel is.

Bij maischen breng je je brouwsel tot een bepaalde constante temperatuur en hou je deze voor een bepaalde tijd op die temperatuur. In veel gevallen wordt het water eerst verwarmd naar 45 graden en wordt daarna de mout eraan toegevoegd. Met deze temperatuur breek je de eiwitten af en zorg je ervoor dat je geen troebel bier krijgt. Let er wel op dat de temperatuur van het mengsel zal dalen als je de mout toevoegt. Vervolgens zul je de temperatuur een aantal malen moeten opschroeven en het mengsel voor een bepaalde tijd op deze temperatuur moeten houden. Volg het maischschema van je brouwrecept of zoek er eentje op het internet.

Zelf bier brouwen stap 3. Filteren en spoelen

De oplossing die volgt na het maischen wordt ook wel wort genoemd. In dit deel van het proces ga je de wort filteren en spoelen. Het doel is om een heldere wort te krijgen die je kunt gaan brouwen. In essentie ga je de wort scheiden van de graanresten (bostel). Dit doe je door de kafdeeltjes van het mout te gebruiken als filtermateriaal. Dit is, als we terug kijken naar het schroten, de reden dat je de mout niet te fijn moet schroten. Uiteindelijk moet je de bostel spoelen om de suikers zoveel mogelijk uit het mengsel te verwijderen.

Het filteren en spoelen kun je op een aantal manieren doen. De manier die je hanteert is op zich weer bepalend voor de tools die je nodig hebt om te filteren.

De filterkuip

De meest laagdrempelige manier om te filteren is met een filterkuip. Dit is een kuip, of vaak een emmer met een rvs filterbodem en een aftapkraantje. Een filterkuip kun je kopen en kost je ongeveer 40-60 euro. Als je handig bent kun je wellicht wat geld besparen en zelf een filterkuip maken.

Het voordeel van een filterkuip is dat dit de meest laagdrempelige en goedkope manier is om je wort te filteren. Het nadeel is dat je de hete wort moet overgieten in de filterkuip. Denk er dus maar niet aan om in één keer 50 liter bier te brouwen want dat is zo goed als onmogelijk om over te gieten. Daarbij loop je het risico dat er bij het overgieten weer zuurstof in de wort terecht komt wat slecht is voor je brouwresultaat.

Hevelfilter/wortverzamelpijp

Een alternatieve manier om je wort te filteren is door een zogeheten “hevelfilter” of een “wortverzamelpijp”. Dit is een stelsel aan elkaar gemaakte koperen pijpen met daarin gleuven van +- 1mm breed. Deze pijpen zet je vervolgens, met gleuven naar beneden op de bodem van de maischketel. Via een andere pijp die omhoog loopt kun je de wort filteren en uit de pan hevelen. Hieraan vast zit een transparante waterslang gevolgd door een kraantje waaruit je de gefilterde wort kunt hevelen.

Het voordeel van dit systeem is dat je het in het wortmengsel kunt zetten en deze dus niet over hoeft te gooien. Daarnaast is dit een betere en snellere filter dan een filterkuip. Het nadeel is dat je weer een extra ketel o.i.d. nodig hebt om de gefilterde wort in op te vangen.

Filteren met een filterkuip

Ga je werken met een filterkuip, zorg dan dat je eerst de wort verwarmd hebt tot 78 graden. Vul vervolgens de filterkuip tot aan het filter met water van 80 graden tot de bodem net onder water staat. Let er hierbij op dat er geen luchtbellen onder de bodem ontstaan. Giet vervolgens het wort in de filterkuip. Als alles erin zit kun je voorzichtig beginnen met roeren. Hierdoor zakken de zwaardere deeltjes kaf naar beneden. Laat hierna de wort ongeveer 10 minuten rusten zodat de bostel kan opbouwen.

Na 10 minuten heb je je bostel, bestaande uit twee lagen. Een grove onderlaag die je gaat gebruiken als filter en een fijne bovenlaag met drab. Wat je als eerste moet doen is voorzichtig proberen de bovenlaag door het bovenste gedeelte van de onderlaag te roeren. Zet vervolgens een seconde of 30 de tap open, vang het wort op wat eruit komt en gooi deze terug in de filterkuip. Zo zorg je ervoor dat de fijnere deeltjes van de onderlaag worden verwijderd. Wil je het echt helemaal goed doen, verwarm dan eerste deze wort weer terug naar 78 graden voordat je deze terug giet in de filterkuip.

Wat je vervolgens dient te doen is 2 minuten wachten om daarna weer 30 seconden de tap open te zetten. Is de wort nog steeds troebel? Giet deze dan (na deze te verwarmen) terug in de filterkuip. Wacht twee minuten en herhaal het proces tot je heldere wort krijgt. Het is de bedoeling dat de filterlaag aan bostel steeds beter gaat werken en je dus steeds heldere wort krijgt. Op het moment dat de wort helder is kun je deze gaan opvangen voor in je kookketel. Zet het kraantje open en vul de kookketel tot er geen wort meer uit komt.

Filteren met een hevelfilter/wortverzamelpijp

Werk je met een hevelfilter dan is het proces een stukje eenvoudiger. Plaats de hevelfilter, met de inkepingen naar beneden in het mengsel met wort. Een pro tip is ervoor te zorgen dat óók het eerste stukje aquariumslang wat aan je hevelfilter vast zit in de wort te plaatsen om valse lucht te voorkomen. Hang vervolgens het andere uiteinde van de aquariumslang in een lekbak of gelijk in de kookketel en begin met filteren. Door de hevelfilter wordt de wort uit het mengsel gefilterd en beland in je kookketel.

Het spoelen

Als je je wort hebt gefilterd blijft er bostel over. Echter, in deze bostel zit nog veel waardevolle wort die je niet wil verliezen. Oftewel, net voordat deze bostel droog komt te staan moet je deze gaan spoelen. Dit doe je door de overgebleven bostel te spoelen met water van ongeveer 80 graden. Dit betekent dus dat je niet moet vergeten dat je voor het spoelen extra water van 80 graden nodig hebt. Giet het water in kleine beetjes op de wort en begin opnieuw met filteren. Zorg ervoor dat er altijd een beetje water op je bostel blijft staan zodat deze niet droog valt. Op deze manier voorkom je dat er lucht in de bostel komt. Dit proces dien je te herhalen tot je er zeker van bent dat je alle wort uit de bostel is gewassen.

Vervolgens komt natuurlijk de onvermijdelijke vraag naar boven. Hoe veel spoelwater moet ik gebruiken? Over de hoeveelheid spoelwater zijn duizend en één berekeningen. Uiteindelijk komt het erop neer dat je simpelweg spoelt tot je de gewenste hoeveelheid wort hebt om te koken. Als je alle stappen van het brouwproces nauwkeurig volgt zul je tot deze hoeveelheid komen. De hoeveelheid spoelwater die je nodig hebt is o.a. afhankelijk van de dikte van je maisch. Oftewel, we raden je nogmaals aan de stappen erg nauwkeurig te volgen.

Zelf bier brouwen stap 4. De wort koken

De vijfde stap in het proces van zelf bier brouwen is het koken van de wort. Brouw je bier met een moutextract? Dan kun je het schroten, maischen, filteren en spoelen overslaan en gaat het proces hier pas van start. In deze stap gaan we het wort koken. Dit doe je samen met hop. Tijdens het kookproces voeg je op verschillende momenten hop toe aan het mengsel. Wanneer dit is hangt af van het soort bier dat je gaat brouwen. Kijk dus goed op het recept.

Hop die je toevoegt aan het begin van het proces zorgt voor een bittere smaak. De hop die je later toevoegt zorgt voor de aroma en de geur van het bier.

Breng het brouwsel van wort aan de kook en roer regelmatig. Voorkom dat het gaat overkoken. Als je een schuimlaag ziet ontstaan op het brouwsel die te hoog komt, draai dan het vuur een tikkeltje terug. Met het koken van de wort wordt deze weer steriel. Het is uitermate belangrijk dat je vanaf hier ook uitermate steriel werkt. Hoe lang je moet koken en op welke momenten je de hop moet toevoegen hangt af van je recept. Dit lees je dus terug in het recept van het soort bier wat je wilt brouwen.

Zelf bier brouwen stap 5. De wort koelen

Als je de wort gaat koken wordt deze weer steriel maar is deze ook erg vatbaar voor bacteriën. Na het koken van de wort moet je deze dus uitermate snel koelen om ervoor te zorgen dat je wort niet wordt aangetast door bacteriën. Gebeurt dit teveel dan krijg je bedorven bier. Lauwwarme vloeistoffen zijn namelijk erg aantrekkelijk voor bacteriën. Koelen kun je op doorgaans twee manieren doen. De eerst, en tevens meest goedkope manier is door het gebruik van een bak met ijswater.  Als de kooktijd van je brouwsel voorbij is zet je het vuur af en zet je meteen de brouwpan/ketel met deksel en al in de bak met ijswater. Het is de bedoeling dat de wort zo snel mogelijk afkoelt naar 24 graden.

De duurdere, en meer effectieve manier om je wort te koelen is met een professionele wortkoeler. Een wortkoeler bestaat uit een platenwarmtewisselaar die men onder andere gebruikt voor het koelen/verwarmen van water als je bijvoorbeeld stadsverwarming hebt.

Zelf bier brouwen stap 6. Gisten

De volgende stap in het proces van zelf bier brouwen is het gisten. Als je succesvol tot hier bent gekomen kun je opgelucht ademhalen want nu begint het wat eenvoudigere werk.

Als je wort voldoende is gekoeld tot +- 24 graden (kamertemperatuur) is het tijd om het brouwsel te laten gisten. Met gisten zet het mengsel de suikers om in alcohol en koolzuur. Zoals iedereen die wel eens een geschudde fles frisdrank heeft geopend weet, zorgt koolzuur voor druk. Oftewel, als koolzuur tijdens het gistingsproces vrij komt is het belangrijk dat dit koolzuur weg kan glippen.

Voor het gisten heb je twee dingen nodig. Een gistingsemmer en gist. Koop je een bierbrouw pakket, dan is de kans groot dat je deze beiden krijgt meegeleverd. Zo niet, dan zul je deze zelf nog moeten aanschaffen voor iets meer dan een tientje. Een gistingsvat of gistingsemmer is een vat of emmer met een deksel, een tapkraantje en een waterslot.

Het is erg belangrijk dat je gistingsemmer, net als je andere materialen schoon en ontsmet is. Ontsmet deze dan ook altijd voor je deze gaat gebruiken. Giet vervolgens de wort met een zeef of vergiet in de gistingsemmer. Voeg daarna op basis van instructies op het zakje de gist toe. Zorg er hiervoor dat de wort genoeg lucht krijgt. Dit doe je bijvoorbeeld door even stevig te roeren of kloppen met een garde of een lepel. Zodra je klaar bent sluit je de gistingsemmer en vul je het waterslot tot de helft. Zet het gistingsvat weg in een donkere ruimte waar het ongeveer een constante temperatuur van 20 graden is. Zet de emmer bij voorkeur niet weg in een ruimte waar veel temperatuurschommelingen zijn.

De activiteiten van de vergisting

Als je wort in de gistingsemmer zit zal het langzaam gaan vergisten. Hoe dit proces verloopt is voor een ieder vrij verschillend. Na ongeveer een halve dag zul je de eerst activiteiten gaan zien. Een klein schuimlaagje op je brouwsel, belletjes die omhoog borrelen en het niveau van je waterslot wat blijft fluctueren.

Na ongeveer een week is het tijd om de activiteit in je gistingsemmer eens in de gaten te gaan houden. Het komt erop neer dat de vergisting klaar is als er geen activiteit meer is. Wanneer dit exact is verschilt per keer. Hou de hoogte van je waterslot in de gaten. Als het niveau hiervan fluctueert dan weet je dat er nog steeds activiteit is. Over het algemeen is de vergisting klaar na 2 á 3 weken.

Als je het nóg iets professioneler wil aanpakken kun je overwegen om een SG meter, ook wel bekend als een hydrometer te kopen. Met een SG meter kun je het “soortelijk gewicht” van je brouwsel meten en dat geeft je weer een indicatie van het alcoholpercentage. Door voor en na het vergisten de SG waardes te meten kun je middels een rekensom een indicatie maken van het alcoholpercentage. Een SG meter kost je ongeveer een tientje.

Zelf bier brouwen stap 7. Bottelen

De op één na laatste stap in het proces van zelf bier brouwen is bottelen. Als de vergisting van je bier klaar is dan zou het helemaal klaar moeten zijn om te kunnen bottelen. Wil je je biertje echt netjes bottelen, dan doe je dat natuurlijk in bierflesjes zoals het hoort. Zo nu en dan zien we nog wel eens brouwers die uit gemakzucht of om geld te besparen bottelen in een PET fles. Wij vinden dat als je dan toch heel het proces hebt doorlopen je het dan ook gewoon goed moet afmaken. Oftewel, door je biertje gewoon te bottelen in een bierflesje zoals het hoort.

Als je gaat bottelen in bierflesjes heb je een aantal opties. Allereerst sta je voor de keuze om te bottelen in gebruikte of nieuwe flesjes. Bierflesjes uit de supermarkt worden natuurlijk ook zo’n 20 tot 30 maal gebruikt. Mits je ze goed schoonmaakt kun je natuurlijk je bier daarin bottelen. Als je dit doet moet je er wel uitermate goed voor zorgen dat de flesjes goed gereinigd worden. Het handigste is om het flesje gelijk na het leegdrinken om te spoelen met warm water en later nog eens goed te reinigen met een reinigingsmiddel. Als je wil gaan bottelen in gebruikte bierflesjes dan zijn de Grolsch beugels de meest makkelijke optie. Deze kun je simpelweg weer dicht doen en dan hoef je niet met een kroonkurkapparaat aan de slag.

Een alternatieve manier is om online nieuwe flesjes te kopen en daarin te bottelen. Het kost je wat meer maar de voordelen zijn dat je goed gereinigde flesjes hebt en niet hoeft te gaan pielen met het verwijderen van de etiketjes van je gebruikte flesjes. Het nadeel is dat je dan ook kroonkurken en een kroonkurkapparaat dient aan te schaffen.

Het bottelen van je bier

De meeste gistingsvaten of gistingsemmers hebben een tapkraantje wat je kunt gebruiken voor het bottelen van je bier. Maar, voordat je gaat bottelen dien je eerst nog wat suiker aan het bier toe te voegen. Het toevoegen van de suiker zorgt ervoor dat het biertje iets meer alcohol krijgt maar nog belangrijker, het zorgt voor meer koolzuur. Omdat het koolzuur niet kan ontsnappen uit de fles krijg je een lekker levendig biertje.

Hoe veel suiker je dient toe te voegen kun je het beste lezen in je recept. Doorgaans voegt men ongeveer 7 gram suiker per liter bier toe. Dit doe je niet gewoon door de suiker erin te gooien maar door wat bier uit het gistingsvat te nemen. Vervolgens voeg je hier de suiker aan toe en zet je dit kort in de magnetron zodat de suiker goed kan oplossen. Dit kun je vervolgens weer bij het bier in het gistingsvat mengen en even doorroeren.

Nu kan het bottelen beginnen. Je kunt het bier na het bottelen helaas nog niet nuttigen. De toegevoegde suikers moeten eerst gaan vergisten tot je een levendig biertje krijgt. Over het algemeen duurt het vergisten een week of twee. Gedurende die tijd moeten de biertjes ergens donker bewaard worden. Het hangt af van het soort bier hoe koel deze bewaard moeten worden. De meeste biertjes kun je gewoon op kamertemperatuur bewaren maar er zijn er ook die je in de koelkast dient te laten vergisten. Lees dus goed in je recept wat de bewaarinstructies voor jouw biertje zijn.

Na ongeveer een week tot twee weken is het proces van het vergisten voltooid en kun je eindelijk beginnen aan de laatste en leukste stap van het zelf bier brouwen. Namelijk het drinken. Allereerst wil je natuurlijk zeker weten dat de vergisting goed is verlopen. Als je biertje lekker sist wanneer je deze opent en lekker levendig is als je deze inschenkt dan is de vergisting voltooid. Wil je het maximale uit je biertje halen? Drink ze dan niet allemaal na 11 dagen op maar laat ze lekker een maandje rijpen.

Het drinken

Als je bij deze stap bent beland heb je ongetwijfeld met veel passie staan werken aan je heerlijke biertje. Die heerlijke zelf gebrouwen biertjes, vol aroma en smaak ga je natuurlijk niet op een zaterdagavond achter elkaar weg atten alsof je aan het festivalbier zit.

Nee. Daar ga je eens lekker voor zitten. Zorg er in ieder geval al voor dat de biertjes op de ideale temperatuur zijn. Trek een goed glas uit de kast, steek de open haard aan, zet een lekker plaatje op en om het af te maken: combineer je biertje met de ideale snack. Bier is van zichzelf al smaakvol maar als je deze combineert met een goed passende snack dan klap je bijna uit elkaar van smaaksensatie. Wat de ideale snack voor bij je bier is hangt natuurlijk af van het soort bier wat je hebt gebrouwen.

Heb je een weizen gebrouwen? Probeer deze dan eens te combineren met een zout charcuterie plankje of wat vis/schaaldieren. Blond bieren combineren over het algemeen lekker met kazen. Probeer eens een wat extremere kaassoort zoals een blauwader kaas. Tripels en IPA’s combineren lekker met barbecue achtige vleesgerechten zoals spare ribs.

Kortom, at je zelf gebrouwen biertjes in je enthousiasme niet meteen weg maar maak er een feestje van!